Στρατής Τσίρκας: Η ακυβέρνητη πολιτεία πάει ταξίδι

• 100 χρόνια από τη γέννηση του Στρατή Τσίρκα

Δύο μήνες μετά τον θάνατο του Στρατή Τσίρκα (Ιανουάριος 1980) σε σχετικό Αφιέρωμα του Αντί ο Γιάννης Ρίτσος γράφει «Λίγα λόγια για τον Τσίρκα». Λίγα αλλά αρκετά για να επιβάλει σιωπή στα απύλωτα στόματα των «Κομμένων Κεφαλών», εκείνων που προπηλάκισαν τον μεγάλο συγγραφέα και τον διέγραψαν για δεύτερη φορά, αυτή τη φορά πάνω στον τάφο του. Ο Τσίρκας, λέει ο Ρίτσος, είναι δικός μας σύντροφος, «Ελληνας, γνήσιο τέκνο της πολυτάραχης εποχής μας, σε άμεση ανταπόκριση με τον αγωνιζόμενο ελληνισμό, με τους αγωνιζόμενους λαούς όλου του κόσμου». Θαυμάζει την «κοσμοπολιτική» παιδεία του («με την καλή σημασία της λέξης») και εκθειάζει την Τριλογία. Η Τριλογία «γίνεται (υπογραμμίζει) κατά τη γραφή της με διαδοχικές θέσεις και άρσεις, με ανακαλύψεις και απαρνήσεις, με αισθητικές επιλογές και εφευρέσεις, ώσπου όλα αυτά αφομοιώνονται κατά τη ροή του λόγου, απλοποιούνται και αποκτούν αυτή την εξαίσια φυσικότητα του Τρίτου Τόμου». Και παρακάτω: «Οι αναιρέσεις δεν είναι συμβιβασμοί και υποχωρήσεις, αλλά εμβανθύσεις. Κι αυτή ακριβώς είναι η μεγάλη ηθική και αισθητική αρετή του Τσίρκα».

• Ηγοητεία της Τριλογίας

Αυτή η «μεγάλη ηθική και αισθητική αρετή» του Τσίρκα έχει αναπτυχθεί ποικιλοτρόπως από νεότερους μελετητές. Εχει επιπλέον συζητηθεί η εν πολλοίς αδιερεύνητη ακόμη γοητεία της Τριλογίας, ενός έργου που κατέχει μοναδική θέση στη νεοελληνική λογοτεχνία για πολλούς λόγους: για τη λαμπρή «επιφάνειά» της, δηλαδή τον ιστορικο-πραγματολογικό πλούτο, την αφηγηματική αρχοντιά και την περίτεχνη σύνθεση, αλλά και για το «βάθος» της, με τους πρωτογενείς μύθους του Παραδείσου και της Πτώσης να τη διατρέχουν (δεν είναι τυχαίος ο χώρος των συμβάντων) και με τον οδυνηρότατα υπαρξιακό χαρακτήρα της. Κυρίως επειδή ο συγγραφέας φωτίζει, ως πολυόμματος προβολέας «το ελληνικό προβλημα»: τον πόλεμο, το κίνημα τον Απρίλη του 1944, την αιματηρή καταστολή, τον αρχινημένο εμφύλιο, τις πολιτικές ραδιουργίες, τις κομματικές αμαρτίες. Δείχνει μέσα από το έργο του την τύχη ενός ακατάπαυστα κλυδωνιζόμενου ελληνισμού. Το έθνος μια ζαριά στο τραπέζι των άλλων, όχι απλώς με την ανοχή μας, αλλά με την άδειά μας. Η Χρύσα Προκοπάκη ( Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα και η κριτική 1960-1966 ) ορίζει εύστοχα τι περιλαμβάνει η Τριλογία: «Η λαίλαπα του φασισμού δημιουργεί μια κατάσταση κατακλυσμιαία. Διάσπαση των μετώπων, διάσπαση των συνειδήσεων, ένας κόσμος καταρρέει, “ακυβέρνητος”, σχετικοποίηση της αλήθειας [...] Και μέσα σ΄ όλα αυτά, η προβολή σ΄ ένα μέλλον, το όνειρο και το όραμα».

Ιδού που για άλλη μια φορά το έργο τέχνης αποδεικνύεται φιλοσοφώτερον και σπουδαιότερον από την ιστορία. Αυτή η ιδέα μιας χώρας που συνεχώς κινδυνεύει να αφανισθεί (από εσωτερικές αμαρτίες και έξωθεν επιβουλές) δεν είναι καινούργια, ούτε ανήκει στο σύνδρομο της συνωμοσιολογίας. Υπάρχει ως κύριο θέμα (με διάφορες παραλλαγές) σε όλους τους μεγάλους συγγραφείς μας, είτε έζησαν στην περιφέρεια του ελληνισμού, τέκνα μιας ιδιότυπης διασποράς, όπως ο Σολωμός, ο Κάλβος, ο Καβάφης ή ο Σεφέρης, είτε περιπλανήθηκαν, εσωτερικοί εξόριστοι, μέσα σε μια ιδιότυπη, πάλι, ενδοχώρα, όπως ο Παλαμάς, ο Καζαντζάκης, ο Ελύτης, ο Ρίτσος, ο Εγγονόπουλος και άλλοι. Ολοι, πιστεύω, πραγματεύονται ένα θέμα, που εμφανίζεται σε πολλές παραλλαγές, όπως, τηρουμένων των αναλογιών, συμβαίνει με την τραγωδία. Ο Τσίρκας ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Τέκνο της ελληνικής διασποράς (γιατί, άραγε, ο Ρίτσος τον αποκαλεί αίφνης «Ελληνα»;), συγγενής εξ αίματος με τον Καβάφη και τον Σεφέρη, βρέθηκε όμως να βιώνει και αυτός μια παραλλαγή του «ελληνικού προβλήματος». Με την εξαίρεση του Καζαντζάκη, είναι ο μόνος πεζογράφος μας, αν δεν σφάλλω, που «ευτύχησε» (τρόπος τού λέγειν) να γράψει το κύριο έργο του εκτός των συνόρων, χωρίς αυτό να σημαίνει, βέβαια, ότι αυτός ο «ξένος», όπως αποκαλούνται κάποιοι ήρωες στα διηγήματά του, παρακολουθεί την ελληνική υπόθεση έξωθεν. Τουναντίον ο κοσμοπολιτισμός του (ο διεθνισμός του καλύτερα) του δίνει τη δυνατότητα να βλέπει τα πράγματα καθαρότερα και να εμβαθύνει (όπως λέει ο Ρίτσος) εκεί που οι κοντόφθαλμοι και οι περιχαρακωμένοι χάνουν και το δέντρο και το δάσος.

• Ενας κόσμος σε αγώνα και αγωνία

Πενήντα τόσα χρόνια από την κυκλοφορία της Λέσχης (η αφηγηματική ύλη είναι παλαιότερη), τριάντα χρόνια από τον θάνατο του Τσίρκα, πάλι ολοζώντανο το σκουλήκι της φθοράς στο σώμα της χώρας και κατ΄ επέκταση στο σαρκίο μας. Πάλι ουρλιάζουν οι «κομμένες κεφαλές» στα τηλεοπτικά παράθυρα, ολοφάνερη «η διάσπαση των συνειδήσεων» και η «σχετικοποίηση της αλήθειας». Ξανά, η ίδια εφιαλτική εικόνα ενός κόσμου που καταρρέει «ακυβέρνητος». Ξανά το έθνος στο τραπέζι με τα ζάρια κι εμείς να κοιτάζουμε χαμένοι, χωρίς συνείδηση, πίσω από τα κεφάλια των παικτών. Δικών μας και ξένων. Η Τριλογία συλλαμβάνει και σχηματοποιεί αριστοτεχνικά μια Ελλάδα που κινδυνεύει, έναν κόσμο σε αγώνα και αγωνία. Υποβάλλει όμως, μέσα από τους τραγικούς ήρωές της, το όραμα για έναν κόσμο καλύτερο. Που τελικά δεν ήρθε. Δεν ήρθε επειδή, για άλλη μια φορά, δεν διαβάσαμε σωστά τα μηνύματα των αγγελιαφόρων/ συγγραφέων του έθνους. Εξακολουθούμε να κάνουμε αυτό που περιγράφει τον Ιούλιο του 1942 ο αδελφοποιτός του Τσίρκα, Γιώργος Σεφέρης, «Gentlemen / συνεχίζουμε την περιοδεία μας/ πολλές οργιές κάτω απ΄ την επιφάνεια του Αιγαίου».

• ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ | Παρασκευή 31 Δεκεμβρίου 2010 
•  Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&artid=375696&ct=1&dt=31/12/2010#ixzz19xYHQXVv

ΣΤΡΑΤΗΣ ΤΣΙΡΚΑΣ (1911 - 1980)

Ο Στρατής Τσίρκας (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Γιάννη Χατζηαντρέα από παρατσούκλι του πατέρα του), γιος του Κώστα Χατζηαντρέα και της Περσεφόνης το γένος Σταμαράτη, γεννήθηκε και πέρασε τα παιδικά και νεανικά του χρόνια στο Κάιρο. Είχε τρία μικρότερα αδέρφια. Γύρω στο 1917 γράφτηκε στην Αμπέτειο Σχολή, στο εμπορικό τμήμα, από όπου αποφοίτησε το 1928. Μετά την αποφοίτησή του εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου για ένα χρόνο και από το 1929 ως το 1939 σε μια εταιρεία βάμβακος στην Άνω Αίγυπτο, αρχικά ως λογιστής και στη συνέχεια ως διευθυντής των εκκοκιστηρίων. Το 1933 πέθανε ο πατέρας του από φυματίωση. Το 1935 εντάχτηκε στην αντιφασιστική οργάνωση Ligue Pacifiste και ίδρυσε μαζί με τον Θεοδόση Πιερίδη την Αντιφασιστική Πρωτοπορία. Το 1937 παντρεύτηκε την Αντιγόνη Κερασσώτη, με την οποία ταξίδεψε στην Αυστρία, την Ιταλία, τη Γιουγκοσλαβία, τη Γαλλία και την Ελλάδα και απέκτησε ένα γιο τον Κώστα (γενν.1957). Το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου πήρε μέρος (ανάμεσα στους Μπέρτολντ Μπρεχτ, Λουί Αραγκόν, Πάμπλο Νερούντα και άλλους) στο Β’ Διεθνές Συνέδριο των Συγγραφέων για την Υπεράσπιση της Κουλτούρας εναντίον του Πολέμου και του Φασισμού στο Παρίσι και έγραψε μαζί με τον Χιούς τον όρκο στον Λόρκα, που προωθήθηκε από τον Λουί Αραγκόν και υπογράφτηκε από σαράντα συγγραφείς. Από το 1939 ως το 1963 έζησε στην Αλεξάνδρεια και εργάστηκε ως διευθυντής βυρσοδεψείου (έφυγε για λίγους μήνες το 1942 όταν ο Ρόμμελ απείλησε την πόλη). Το 1943 έγινε καθοδηγητικό στέλεχος του Ελληνικού Απελευθερωτικού Συνδέσμου. Στην περίοδο αυτή τοποθετείται η γνωριμία του με το Γιώργο Σεφέρη. Το 1961 διαγράφτηκε από το Κ.Κ.Ε., καθώς αρνήθηκε να αποκηρύξει το έργο του Η Λέσχη, που είχε εκδοθεί λίγο νωρίτερα. Το 1963 έφυγε για την Αθήνα, όπου έζησε ως το θάνατό του. Μετά την κήρυξη της δικτατορίας του Παπαδόπουλου έγινε μέλος του Πατριωτικού Αντιδικτατορικού Μετώπου. Το 1969 εντάχθηκε στο Κ.Κ.Ε. εσωτερικού και ένα χρόνο αργότερα πήρε μέρος στη σύνταξη του αντιδικτατορικού τόμου 18 Κείμενα με το διήγημα Αλλαξοκαιριά. Συμμετείχε επίσης στον τόμο Νέα Κείμενα (1970) και στα Νέα Κείμενα2. Πέθανε στο Ιπποκράτειο νοσοκομείο σε ηλικία 69 χρόνων από ανεύρυσμα. Συνεργάστηκε με τα περιοδικά Έλλην - αργότερα όργανο του ΕΑΣ -, Κυπριακά Γράμματα, Ελεύθερα Γράμματα, Αλεξανδρινή Λογοτεχνία, Πάροικος, Φωνή, Επιθεώρηση Τέχνης, Αυγή, Ταχυδρόμος, Συνέχεια. Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Βιογραφίας για το έργο του Ο Καβάφης και η εποχή του (1959) και Βραβείο Κριτικών και Εκδοτών της Γαλλίας (1972 για τις Ακυβέρνητες Πολιτείες). Ο Στρατής Τσίρκας τοποθετείται ανάμεσα στη μεσοπολεμική και μεταπολεμική γενιά της νεοελληνικής πεζογραφίας και το έργο του συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και τη γενέτειρά του, στις οποίες πήρε ενεργό μέρος. Η πρώτη του εμφάνιση στο χώρο της λογοτεχνίας σημειώθηκε το 1927 με μεταφράσεις των Μυσσέ, Χάινε και Σίλλερ στα περιοδικά Μπουκέτο και Οικογένεια και τη δημοσίευση του πρώτου του πεζογραφήματος με τίτλο Το Φεγγάρι στο περιοδικό Παναιγυπτία. Το 1930 δημοσίευσε το πεζογράφημα Μεσημεριάτικο στο περιοδικό Πρωτοπορία και το πρώτο του ποίημα, με τίτλο Pot pouri , στο περιοδικό Αλεξανδρινή Τέχνη. Την ίδια χρονιά γνωρίστηκε με τον Κ.Π. Καβάφη. Το 1937 κυκλοφόρησε την ποιητική συλλογή Φελλάχοι, όπου υπέγραψε για πρώτη φορά με το όνομα Στρατής Τσίρκας. Ως το ξέσπασμα του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου ασχολήθηκε με την ποίηση και το διήγημα. Γνωστός έγινε κυρίως μετά την έκδοση της βιογραφίας Ο Καβάφης και η εποχή του και της μυθιστορηματικής τριλογίας Ακυβέρνητες Πολιτείες, που δίχασαν τους κριτικούς και λογοτεχνικούς κύκλους και προκάλεσαν ζυμώσεις στο χώρο της αριστερής διανόησης. Έργα του μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες.

ΕΚΕΒΙ: Αρχείο Ελλήνων Λογοτεχνών

1. Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία του Στρατή Τσίρκα βλ. http://tsirkas.ekebi.gr/ καθώς και: Προκοπάκη Χρύσα, Στα ίχνη του Στρατή Τσίρκα · Σχεδίασμα χρονολογίου. Αθήνα, Κέδρος, 1985, Παπαλέξης Ηρακλής, «Χρονολόγιο Στρατή Τσίρκα (1911-1980», Διαβάζω171, 15/7/1987, σ.10-16, Ζήρας Αλεξ., «Τσίρκας Στρατής», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό9β. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1988 και Αργυρίου Αλεξ., «Στρατής Τσίρκας», Η μεταπολεμική πεζογραφία · Από τον πόλεμο του ’40 ως τη δικτατορία του 1967Ζ΄, σ.290-377. Αθήνα, Σοκόλης, 1988.

Εργογραφία (πρώτες αυτοτελείς εκδόσεις)  Ι. Διηγήματα • Αλλόκοτοι άνθρωποι και άλλα διηγήματα. Αλεξάνδρεια, Ορίζοντες, 1944. • Ο Απρίλης είναι πιο σκληρός. Αλεξάνδρεια, Ορίζοντες, 1947. • Ο ύπνος του θεριστή και άλλα διηγήματα. Αλεξάνδρεια, τυπ. Τώνη Μπαρμπαγιεννέρη, 1954. • Νουρεντίν Μπόμπα και άλλα διηγήματα. Αθήνα, Κέδρος, 1957. • Στον κάβο κι άλλα διηγήματα. Αθήνα, Κέδρος, 1966. ΙΙ.Μυθιστορήματα • Ακυβέρνητες Πολιτείες ·Η Λέσχη. Αθήνα, Κέδρος, 1961. • Ακυβέρνητες Πολιτείες · Αριάγνη. Αθήνα. Κέδρος, 1962. • Ακυβέρνητες Πολιτείες · Η Νυχτερίδα. Αθήνα, Κέδρος, 1965. • Η Χαμένη Άνοιξη. Αθήνα, Κέδρος, 1976. ΙΙΙ. Άλλα κείμενα • Ο Καβάφης και η εποχή του. Αθήνα, Κέδρος, 1958. • Τα Τείχη ενός κριτικού και η Τέχνη του Καβάφη. Ανάτυπο από το περ. Καινούργια Εποχή, 1959. • Μια άποψη για το Ημερολόγιο ΚαταστρώματοςΒ’. Αθήνα, ανάτυπο από τον τόμο Για τον Σεφέρη, 1962. • Κ.Π.Καβάφη· Σχόλια στο Ράσκιν · Ένα ανέκδοτο χειρόγραφο του ποιητή. Αθήνα, ανάτυπο από το περ. Επιθεώρηση Τέχνης108, 1963. • Ο Καβάφης και η σύγχρονη Αίγυπτος. Αθήνα, ανάτυπο από το περ. Επιθεώρηση Τέχνης108, 1963. • Κ.Π.Καβάφης · Σχεδίασμα χρονογραφίας του βίου του. Αθήνα, ανάτυπο από το περ. Επιθεώρηση Τέχνης108, 1963. • Ο πολιτικός Καβάφης. Αθήνα, Κέδρος, 1971. • Τα ημερολόγια της τριλογίας Ακυβέρνητες Πολιτείες. Αθήνα, Κέδρος, 1973. ΙV. Ποίηση • Φελλάχοι. Αλεξάντρεια, 1937. • Το Λυρικό Ταξίδι. Αλεξάντρεια, 1938. • Προτελευταίος Αποχαιρετισμός και το Ισπανικό Ορατόριο. Αλεξάνδρεια, Ορίζοντες, 1946. V. Μεταφράσεις • Ανν Φιλίπ, Όσο κρατάει ένας στεναγμός. Αθήνα, Θεμέλιο, 1965. • Αισώπιοι Μύθοι. Αθήνα, Χρυσές Εκδόσεις, [1968] . • Antoin de Saint Exupery, Ο μικρός πρίγκηπας. Αθήνα, Ηριδανός, 1968. • Μαλκόλμ Λόρυ, Το μονοπάτι της βρύσης. Αθήνα, Κέδρος, 1968. • Πιερ Ζαν Ζουβ, Στα βαθιά χρόνια. Αθήνα, Κέδρος, 1968. • Ο θαυμαστός κόσμος των αδερφών Γκριμμ. Αθήνα, Οι Φίλοι του Παιδιού, [1969]. • Τσεζάρε Παβέζε, Κοπέλες μόνες. Αθήνα, Κέδρος, 1969. • Σταντάλ, Οι Τσέντσι - 1599. Αθήνα, Κέδρος, 1969. • Εράσμου Μωρίας Εγκόμιον. Αθήνα, Ηριδανός, 1970. • Peter Levi, Ο τόνος της φωνής του Σεφέρη. Αθήνα, Ίκαρος, 1970. • Εμμανουέλ Ρομπλές, Μια ιταλική άνοιξη. Αθήνα, Κέδρος, 1972. • Ανν Φιλίπ, Ένα καλοκαίρι κοντά στη θάλασσα. Αθήνα, Κέδρος, 1978. VI. Συγκεντρωτικές εκδόσεις • Τα διηγήματα. Αθήνα, Κέδρος, 1978. • Τα ποιήματα. Αθήνα, Κέδρος, 1981. 1. Για αναλυτικά εργογραφικά στοιχεία του Στρατή Τσίρκα και βιβλιογραφικά ως το 1978 βλ. Πλασσαρά Κατερίνα, Στρατής Τσίρκας · Βιβλιογραφία 1926-1978. Αθήνα, Ε.Λ.Ι.Α., 1979 Ενδεικτική Βιβλιογραφία • Αναγνωστάκης Μανώλης, Τα συμπληρωματικά · Σημειώσεις κριτικής, σ.125-132. Αθήνα, 1985. • Αργυρίου Αλεξ., «Στρατής Τσίρκας», Η μεταπολεμική πεζογραφία · Από τον πόλεμο του ’40 ως τη δικτατορία του 1967Ζ΄, σ.290-377. Αθήνα, Σοκόλης, 1988. • Κοτζιάς Αλεξ., «Ένας μάστορης», Η Καθημερινή, 31/1/1980. • Βαρίκας Βάσος, «Το χρονικόν του βιβλίου · Συγγραφείς και κείμενα», Το Βήμα, 4/9/1957. • Βαρίκας Βάσος, «Κοσμοπολίτικη πεζογραφία. Στρατή Τσίρκα: Η Λέσχη (μυθιστόρημα) – Βάσως Καλαμάρα: Άλλα χώματα (διηγήματα)» και «Η άλλη Αντίσταση. Στρατή Τσίρκα: Αριάγνη», Συγγραφείς και κείμεναΑ΄ (1961-1965), σ.37-39. Αθήνα, Ερμής, 1975 (πρώτες δημοσιεύσεις στην εφημερίδα Το Βήμα, 25/6/1961 και 22/9/1963). • Βρεττάκος Νικηφόρος, Κριτικές για το Προτελευταίος Αποχαιρετισμός - Ισπανικό Ορατόριο, Κυπριακά Γράμματα (Λευκωσία), 3-4/1947. • Ζάννας Π.Α., «Για τον Στρατή Τσίρκα», Ο πολίτης 32, 1-2/1980. • Ζήρας Αλεξ., «Τσίρκας Στρατής», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό9β. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1988. • Κούρτοβικ Δημοσθένης, «Στρατής Τσίρκας», Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς· Ένας κριτικός οδηγός, σ.237-240. Αθήνα, Πατάκης, 1995. • Μαλάνος Τίμος, «Οι Φελλάχοι», Νέα Γράμματα 11, 11/1937, ετ.Γ΄, σ.694-695. • Μαλάνος Τίμος, Καβάφης 2 · Φύλλα τετραδίου και άλλα, σ.188. Αθήνα, Φέξης, 1963. • Πλασσαρά Κατερίνα, «Η προσφορά», Αντί, 15/2/1980. • Πλασσαρά Κατερίνα, Στρατής Τσίρκας · Βιβλιογραφία 1926-1978. Αθήνα, Ε.Λ.Ι.Α., 1979. • Προκοπάκη Χρύσα, Στα ίχνη του Στρατή Τσίρκα · Σχεδίασμα χρονολογίου. Αθήνα, Κέδρος, 1985. • Προκοπάκη Χρύσα (επιμέλεια), Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα και η κριτική 1960-1966. Αθήνα, Κέδρος, 1980. • Προκοπάκη Χρύσα, «Ακυβέρνητες πολιτείες: Η ιστορία στο εργαστήρι του μυθιστοριογράφου», Επιστημονικό συμπόσιο · Ιστορική πραγματικότητα και νεοελληνική πεζογραφία (1945-1995), σ.307-325. Αθήνα, Εταιρεία σπουδών νεοελληνικού πολιτισμού και γενικής παιδείας, 1995. • Χατζιδάκη Φούλα, «Με τους ανθρώπους για νέες προοπτικές» (κριτική για τον τόμο Διηγήματα), Διαβάζω 17, 2/1979, σ.63-64. • Χατζιδάκη Φούλα, «Ένας μυθιστοριογράφος στο φως της κριτικής», Διαβάζω, 4/1981. • Χουρμούζιος Αιμ., «Βιβλία και συγγραφείς · Ποιήματα Αλεξανδρινών», Η Καθημερινή, 30/10/1939. • Χριστιανόπουλος Ντίνος, «Η διελκυστίνδα της καβαφικής κριτικής», Διαγώνιος 2, Καλοκαίρι 1960, ετ.Γ΄, σ.106-108. • Vitti Mario, «Αφηγηματική μέθοδος και συγκίνηση στο Στρατή Τσίρκα», Το Βήμα, 17/4/1977. Αφιερώματα περιοδικών • Τομές 40-43, 1978. • Αντί 148, 28/3/1980. • Πολίτης 32, 1-2/1980. • Η λέξη 25, 7/1983. • Διαβάζω 171, 15/7/1987. • Η λέξη 136, 11-12/1996 Η ΠΡΟΣΦΑΤΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΚΥΒΕΡΝΗΤΕΣ ΠΟΛΙΤΕΙΕΣ   (αποσπάσματα) Συνεντεύξεις • «Στρατής Τσίρκας: Ποτέ δεν επιδίωξα να σταθώ απ’ έξω», Διαβάζω29, 3/1980, σ.60-71. 1. Για αναλυτικά βιβλιογραφικά στοιχεία του Στρατή Τσίρκα ως το 1978 βλ. Πλασσαρά Κατερίνα, Στρατής Τσίρκας · Βιβλιογραφία 1926-1978. Αθήνα, Ε.Λ.Ι.Α., 1979. Το 2010, με την ευκαιρία των 100 χρόνων από τη γέννησή του, το ΕΚΕΒΙ δημιούργησε ειδικό ιστότοπο για τον συγγραφέα και το έργο του: http://tsirkas.ekebi.gr/

Στρατής ΤΣΙΡΚΑΣ: «Τα κάλαντα» ενός μικρού παιδιού...

«Τα κάλαντα» ενός μικρού παιδιού...

Το μεγάλο το ζήτημα, καταλαβαίνεις, ήταν το ταμπούρλο: Aν είχες ταμπούρλο, η δουλειά ήταν τελειωμένη. Σύντροφο έβρισκες αμέσως και το φανάρι δεν κόστιζε παραπάνω από ένα γρόσι. Eκείνη τη χρονιά ο πατέρας έκανε ένα μεγάλο έξοδο. Tο μεσημέρι της παραμονής της Πρωτοχρονιάς μου έφερε ένα ταμπούρλο! Mικρούτσικο, βέβαια, και τενεκεδένιο.

- Έτσι δεν θα το σπάσεις εύκολα, μου είπε.

- Mα εγώ κατάλαβα πως ήταν από οικονομία. Tα πέτσινα ταμπούρλα εκείνα τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο κόστιζαν έναν κόσμο λεφτά.

Πήγα και βρήκα αμέσως το φίλο μου το Mιχάλη. Ήταν το παλικάρι της γειτονιάς κι ο καλύτερος σύντροφος για τα κάλαντα. Συχνά τύχαινε να μας ριχτούν τα αραπάκια στις γειτονιές και να μας σκίσουν το φανάρι ή να σπάσουν το ταμπούρλο. O Mιχάλης ήταν πολύτιμος.

- Tο ταμπούρλο το έχουμε, του φώναξα. Bγαίνουμε απόψε;

O Mιχάλης δέχτηκε αμέσως. Eίπε, όμως, πως έπρεπε να πάρουμε μαζί μας και τον αδερφό του, τον Δημήτρη. Ήταν καλλίφωνος, λέει, και θα βοηθούσε πολύ στη δουλειά. H αλήθεια είναι πως ο Δημήτρης τραγουδούσε σαν άγγελος. Σου ‘φτανε να τον ακούσεις να ψάλλει μια φορά Tη Yπερμάχω ή να διαβάζει τον «Aπόστολο» για να προτιμήσεις αμέσως τον Άγιο Kωνσταντίνο όπου εκείνος έψαλλε από τον Aϊ Nικόλα. Mα η πρόταση του Mιχάλη είχε κάποια υστεροβουλία: Tα λεφτά που θα κερδίζαμε θα μοιράζονταν στα τρία. Eκείνα θα έπαιρναν τα πιο πολλά κι εγώ, μ΄ όλο το ταμπούρλο μου, τα πιο λίγα.

Kι όμως, χωρίς κανένα δισταγμό, δέχτηκα. Tόση ήταν η αγάπη που του είχα κι ο θαυμασμός μου! Ξεκινήσαμε βραδάκι. O Mιχάλης φορούσε ένα μαύρο μακρύ παλτό, που φούσκωνε κωμικά στην κοιλιά του, σκεπάζοντας το ταμπούρλο. Σ’ εμένα ξέπεσε το χάρτινο φαναράκι κι η φροντίδα να τα αναβοσβήνω κάθε τόσο. O Δημήτρης, σαν πρίγκιπας, με τα όμορφα μάτια του και τη γλυκιά φωνή του, είχε τα χέρια του στις τσέπες και πήγαινε στο δρόμο πότε πιο μπροστά, πότε πιο πίσω μας, σάμπως να μην μας ήξερε. O Mιχάλης τον πείραζε λέγοντάς του πως έκανε τον κόντε για χατίρι της Pηνούλας. Mα πέρασαν πολλά χρόνια από τότε για να καταλάβω τη σημασία αυτού του πειράγματος. H «πελατεία» του Mιχάλη και του Δημήτρη ήταν η περισσότερη από τις φτωχογειτονιές. Oι εισπράξεις μέτριες. Λέγαμε κι «ευχαριστώ» αν τύχαινε να μας δώσουν κανένα γροσάκι εκτός από τα φουντούκια και τα αμύγδαλα. Tότες εγώ τους τράβηξα στις αριστοκρατικές γειτονιές. Aυτό ήταν ένα μυστικό δικό μου. Mέρες τώρα το φύλαγα. Στο κουρείο του πατέρα μου έρχονταν όλο γιατροί και δικηγόροι. Aπό μέρες τώρα με ρωτούσαν:

- E, πιτσιρίκο, δε θα ‘ρθεις να μας τα πεις;

Eγώ απαντούσα αόριστα. Σημείωνα, όμως, το όνομα και φρόντιζα να μάθω τη διεύθυνση. Eτσι, στην πιο απελπιστική στιγμή της «επιχείρησης» ξεφούρνισα στους φίλους μου μια λίστα με έξι - εφτά ονόματα γενναία.

- Πάμε, τους είπα, παίρνοντας ύφος προστατευτικό.

- Tι λες, μωρέ! Φώναξαν κι οι δυο τους. Θα μας διώξουν με τις κλοτσιές.

- Έγνοια σας, είπα εγώ. Ξέρω τη δουλειά μου.

H δουλειά μου ήταν, μόλις άνοιγε η πόρτα, να ειδοποιώ πως ο Tάκης ο γιος του Kυρ Στέφανου, του μπαρμπέρη, ήρθε να πει τα κάλαντα. Έτσι τα πήγαμε θαυμάσια. Tα σελινάκια ήρθαν να σκεπάσουν τα γροσάκια των φτωχογειτονιών.

Mα, ένα πράγμα δεν μου άρεσε: Στα σπίτια αυτά που πηγαίναμε, σαν άκουγαν ποιος είναι έξω, με φώναζαν να μπω μέσα, ενώ τους φίλους μου τους άφηναν στην πόρτα. Mε φίλευαν ιδιαίτερα και μου έδιναν στο χέρι, κρυφά, κανένα σελίνι, λέγοντας μου πως αυτό είναι «δικό μου, μόνο δικό μου».

Θυμήθηκα το κόλπο του Mιχάλη που μου επέβαλε το Δημήτρη. Όμως, η καρδιά μου δεν βάσταξε και τους τα ομολόγησα όλα αμέσως. Kι έτσι τα ιδιαίτερά μου μπήκαν στον κοινό κουμπαρά. Όλα θα τελείωναν μια χαρά, θα περνούσαμε φίνα την επαύριο, με κινηματογράφο κ.λπ. κ.λπ., αν στο γυρισμό, εκεί στα μπαξεδάκια του Mαρουφιού, δε συναντούσαμε το Στραβοσπύρο με την παρέα του.

O Στραβοσπύρος ήταν ένας ίσαμε κει πάνω, μόρτης και βλάσφημος. Tις Kυριακές στον Άγιο Kωνσταντίνο πουλούσε κουλούρια της κανέλας. Mαζί του και δυο άλλο -Παναγιά μου φύλαγε!- που κουβαλούσαν μια λατέρνα κι ένα φανάρι τζάμινο, στολισμένο με λογής - λογής κορδέλες και χαρτιά. Tι ήθελε ο Δημήτρης σ’ εκείνη τη σκοτεινή γωνιά να πάει να τους παινευτεί για τις εισπράξεις μας; Ωσπου να το πάρουμε χαμπάρι, μας είχαν βάλει κάτω, μας πήραν τα λεφτά και μας σπάσαν και το ταμπούρλο. Tι μπορούσε να του κάνει κι ο Mιχάλης το παιδί μ’ αυτούς τους νταγλαράδες.

Eγώ, κλαίγοντας και βαστώντας πάντα το χάρτινο σβησμένο φαναράκι μου, τράβηξα για το σπίτι. O Mιχάλης κι ο Δημήτρης, όμως, πήραν στο κατόπι τους μόρτες, καλώντας, άδικα, τους τσαούσηδες να τους πιάσουν.

Δεν ξέρω πως τέλειωσαν οι φίλοι μου. Δε ρώτησα ή δε θυμάμαι πια. Eκείνο που θυμάμαι πολύ καλά είναι πως πέρασα τις γιορτές γεμάτες πίκρα και θλίψη απαρηγόρητη. Tο παιδικό μυαλό μου δεν μπορούσε να παραδεχτεί τότε πως υπήρχαν κι άλλοι πιο δυστυχισμένοι από μένα και πως το περιστατικό με το Στραβοσπύρο ήταν ένα απειροελάχιστο παράδειγμα της αδικίας και της βίας που βασίλευε και βασιλεύει ακόμα στον κόσμο.